|
|
BESKID NISKI
Beskid Niski położony jest w południowej części Polski, na terenie obecnych województw małopolskiego i podkarpackiego. Jego długość w linii prostej, pomiędzy granicznymi przełęczami: Tylicką (683 m) , a Łupkowską (640 m), wynosi w przybliżeniu 75 kilometrów.
Granice topograficzne Beskidu Niskiego stanowią:
- na zachodzie: dolina rz. Muszynki od Przełęczy Tylickiej, aż do Huty, skąd granica biegnie dalej doliną rz. Kamienicy Nawojowskiej, aż do jej ujścia do rz. Dunajec;
- na wschodzie: dolina rz. Osławicy i rz. Osławy od Przełęczy Łupkowskiej do ujścia rz. Osławy do rz. Sanu.
- na południu: granica polsko słowacka, od Przełęczy Tylickiej do Przełęczy Łupkowskiej;
- na północy: przebieg linii kolejowej Nowy Sącz Stróże, później zaś w kierunku wschodnim obszar Obniżenia Gorlickiego i Dołów Jasielsko - Sanockich.
 Beskid Niski należy do Beskidów Środkowych i stanowi jeden z najniższych, aczkolwiek największy łańcuch górski naszych Karpat. Góry Beskidu Niskiego, na ogół niskie i łagodne, charakteryzują się długimi grzbietami o spłaszczonych wierzchowinach i kopulastych szczytach. Jedynie niektóre grzbiety i szczyty są bardziej ostre i strome. Wysokości wzniesień są bardzo zróżnicowane i wahają się w granicach 600 900 m n.p.m. Wyjątek stanowi tu tylko grupa szczytu Lackowa (najwyższy szczyt polskiej części Beskidu - 997 m n.p.m.), przekraczająca w kilku punktach 900 m.
Ze względów turystycznych Beskid Niski podzielić można na następujące części (od zachodu):
Beskid Krynicki, Góry Grybowskie, Hańczowskie Góry Rusztowe, Pasmo Magurskie, Beskid Dukielski, Pasmo Bukowicy oraz pasmo graniczne.
 Cały obszar polskiej części Beskidu Niskiego leży w zlewisku Morza Bałtyckiego. Rzeki i strumienie płyną krętymi korytami, często zmieniając kierunek. Miejscami żłobią znaczne głębie, a zaraz potem można je przejść, skacząc po głazach. Z powodu zmniejszenia się retencji lasów cieki wodne wykazują dużą zmienność stanów latem niskich, wiosną i jesienią bardzo wysokich, co często prowadzi do powodzi. W górnym biegu w górach, koryta są z reguły usłane głazami, a wody mają zawsze najwyższą, I klasę czystości . W Beskidzie Niskim nie ma żadnych większych naturalnych zbiorników wodnych, wybudowano jednak dwa spore zalewy: rekreacyjny koło wsi Klimkówka i retencyjno wodociągowy koło wsi Sieniawy oraz mały rekreacyjny we wsi Krempna. W fazie projektów znajduje się także duży zalew retencyjno rekreacyjny na rzece Wisłoce, który ma powstać między wsiami Krempna i Myscowa. Najważniejsze rzeki to: Ropa, długa na 80 km, Jasiołka o długości 76 km oraz Wisłoka, do której w mieście Jaśle, poza górami, wpadają Ropa i Jasiołka, a górski odcinek Wisłoki to zaledwie 59 km.
Przyroda Beskidu jest na tyle atrakcyjna, iż na jego terenie znajdują się: Park Narodowy, Park Krajobrazowy oraz 10 rezerwatów przyrody. Kolejnych kilka rezerwatów znajduje się obecnie w fazie projektów.
Łemkowie odwieczni mieszkańcy Beskidu Niskiego
 Brak wysokich szczytów i widokowych grzbietów Beskid Niski wynagradza nam dużą ilością znajdujących się na jego terenie zabytków architektury i kultury, związanych głównie z Łemkami, odwiecznymi mieszkańcami tej górskiej krainy, a także z pozostałościami po wojnach światowych.
Łemkowie należą, obok Bojków i Hucułów do grupy górali ruskich. Istnieje kilka wersji pochodzenia Łemków. Naukowcy ukraińscy lansują tezę, według której Łemkowie są pozostałością dawnego osadnictwa ruskiego z terenu Wielkiego Księstwa Kijowskiego. W wyniku rozwijającego się osadnictwa polskiego zostali zepchnięci w głąb gór. Inną tezę wysuwają polscy uczeni wierzący w pojawienie się Łemków w tej części Karpat wraz z wędrówkami pasterzy wołosko ruskich, którzy zasiedliwszy te tereny, doprowadzili do wchłonięcia wcześniejszego polskiego osadnictwa. Pojawia się również teoria, że Łemkowie są potomkami Białych Chorwatów, którzy zamieszkiwali na tych ziemiach i stąd wyruszyli na przełomie VII i VIII wieku na południe Europy.
Łemkowie zajmowali się zarówno pasterstwem, jak i rolnictwem. Dość popularnym zajęciem Łemków było rzemiosło. Ludność ta samą siebie nazywała Rusnaki. Nazwa Łemko pochodzi od słowackiego lem, używanego w znaczeniu tylko, ale, nie występującego w innych gwarach ukraińskich. Jeżeli chodzi o zabudowę wsi i gospodarstwa łemkowskie w Beskidzie Niskim, czyli na całej środkowej i wschodniej Łemkowszczyźnie, przeważały zagrody jedno-budynkowe.
W wielu wsiach Beskidu Niskiego do dnia dzisiejszego zachowały się oryginalne chaty łemkowskie, tzw. chyże. Tak jest między innymi we wsiach: Bartne, Polany Świątkowa Mała, Świątkowa Wielka i Zawadka Rymanowska. W niektórych przypadkach chaty te zaadaptowane zostały przez nowych osadników, którzy zastąpili wysiedlone rodziny łemkowskie.
W początkach XX wieku na terenie Łemkowszczyzny dominował grekokatolicyzm. Istniały liczne cerkwie greckokatolickie, w których odprawiano msze w obrządku wschodnim. Dopiero w 1926 roku doszło do schizmy tylawskiej , rozpoczęło się masowe przechodzenie na prawosławie. Aby temu zapobiec została powołana Apostolska Administracja Łemkowszczyzny (AAŁ), której pierwszym administratorem apostolskim został Bazyli Mościuch, pochodzący z Łemkowszczyzny. Siedzibą AAŁ było początkowo m. Rymanów, a od 1938 roku m. Sanok. AAŁ działała do końca 1940 roku.
Już w okresie II wojny światowej część Łemków postanowiła opuścić Beskid Niski i repatriowała się na wschód. Druga fala repatriacji miała miejsce w latach 1944 46, kiedy to dobrowolnie przesiedlano ludność narodowości ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i rosyjskiej. Wówczas to Polskę opuściło około 70 tysięcy Łemków.
Najtragiczniejszymi dla Łemkowszczyzny przesiedleniami były te przeprowadzone przy udziale wojska w ramach akcji Wisła. Na terenie Beskidu Niskiego główna akcja przesiedleńcza miała miejsce do połowy sierpnia 1947 roku. Na ziemie zachodnie przesiedlono wówczas prawie 35 tysięcy Łemków. Po 1956 roku niewielka część z wysiedlonych - powróciła.
 W ostatnich latach kultura łemkowska odradza się, działa kilka muzeów gromadzących pamiątki łemkowskie (m.in. we wsi Zyndranowa), coraz popularniejsze są też zespoły prezentujące folklor Łemkowszczyzny. Dużą rzeszę zainteresowanych gromadzą również organizowane w Beskidzie Niskim spotkania z żywą kulturą Łemków, na przykład: organizowana w okresie letnim Łemkowska Watra we wsi Zdynia.
Największe bogactwo Beskidu stanowią cerkwie, które niegdyś spotkać można było w niemal każdej wsi. Dziś jest ich nieco mniej, niż dawniej, część została rozebrana, część zawaliła się, kiedy zabrakło na Łemkowszczyźnie jej pierwotnych mieszkańców, lecz te, co pozostały, cieszą oko każdego, nawet najbardziej wybrednego turysty krajoznawcy. Mówi się, że piękno Beskidu Niskiego nie leży w górach ale właśnie w dolinach . I faktycznie: podczas każdego niemal zejścia ze szczytu w dolinę, wprawne oko turysty dostrzeże w wiosce łemkowskiej sterczące kopuły prawosławnych lub grekokatolickich świątyń, otoczonych łańcuchem starych drzew. Cerkwie bowiem budowane były na wzniesieniach, w najbardziej reprezentatywnym miejscu wsi. Interesujące cerkiewki drewniane spotkamy we wsiach: Kotań, Kwiatoń, Krempna, Świątkowa Mała i Wielka, czy Uście Gorlickie. Warte uwagi są także świątynie murowane we wsi Myscowa, czy we wsi Polany koło Krempnej. W wielu miejscowościach, np. w Radocynie, pozostały już jednak tylko zarośnięte cerkwiska, po których miejsca znaczą otaczające niegdyś świątynie wiekowe drzewa lub przycerkiewne cmentarze.
 W granicach topograficznych Beskidu Niskiego znalazło się ponadto 70 z 400 cmentarzy wojennych, wybudowanych w latach 1914 1915 przez Oddział Grobownictwa Wojennego, stworzony przy dowództwie zachodniogalicyjskiego okręgu wojskowego. Jego zadaniem było uporządkowanie pól bitewnych i zgromadzenie ciał poległych żołnierzy na specjalnie w tym celu wybudowanych cmentarzach. Najciekawsze cmentarze projektu Dusana Jurkovica i porucznika Hansa Mayra (najbardziej charakterystycznych twórców nekropolii Beskidu) znajdują się na Przełęczy Małastowskiej, g. Beskidek nad Konieczną, we wsi Sękowa oraz w Gorlicach.
|
